Można powiedzieć:
Wokulski omal nie umiera dlatego, że świat okazał się inny niż jego marzenie. Ratuje go człowiek, który żyje w świecie takim, jaki jest.
I jest w tym pewna ironia Prusa: Wokulski, człowiek wielkiej energii, przedsiębiorczości i ambicji, nie potrafi uratować samego siebie, gdy rozpada się jego romantyczny ideał. Potrzebuje prostego człowieka, który przywraca go do rzeczywistości.
Dlatego Wysocki może być odczytany jako przeciwieństwo całej romantycznej konstrukcji Wokulskiego: życie nie musi być spełnieniem marzenia, żeby było warte przeżycia.
To świetnie pasuje do głównej tezy: „Lalka” jest dramatem poszukiwania ideału w świecie, w którym go nie ma — i próbą powrotu do rzeczywistości po katastrofie tego poszukiwania.
Wokulski zmarnował szansę spełnienia w związku, gdy postawił się w roli adoratora wyidealizowanej Isabelli. Bo ta bogini nie zejdzie z olimpu, żeby poślubić smutnego wielbiciela. Wokulski postąpił, jak kundel, a nie rasowy kupiec, mówiąc - jestem do usług.
To fatalny błąd. Nawet najwierniejszy pies nie stanie się równy arystokracji. Wziąć do serca powinien słowa Fryderyka Nietzche: ,, idziesz do kobiet?Nie zapomnij bicza".
https://www.youtube.com/watch?v=HqBr-UTVGm0&t=26s
I teraz można przejść od jednostki do narodu:
Podobny mechanizm występuje w obrazie społeczeństwa polskiego przedstawionym w „Lalce”. Romantyczna generacja walczyła o wolność, lecz późniejsza rzeczywistość pokazuje naród, który nie potrafił przełożyć romantycznego heroizmu na trwałą siłę gospodarczą, społeczną i polityczną.
To jest szczególnie ciekawe u Prusa, ponieważ jego pokolenie żyło po klęsce romantycznego modelu walki. Stąd można odczytać „Lalkę” jako pytanie:
Co zostaje po romantycznym geście, jeśli nie potrafimy zbudować własnej siły?
I wtedy Wokulski staje się figurą podwójną. Z jednej strony jest człowiekiem czynu: kupcem, przedsiębiorcą, organizatorem. Z drugiej — w najważniejszej dla niego relacji powtarza dawny romantyczny mechanizm: kult, poświęcenie, idealizacja, podporządkowanie się wyższemu ideałowi.
Dlatego bardzo mocna byłaby konstrukcja:
romantyczny bohater → kult ideału → klęska → utrata podmiotowości → konieczność odbudowania siły w rzeczywistości.
I właśnie tutaj Wokulski spotyka się z programem Prusa: zamiast umierać za ideał, trzeba nauczyć się budować rzeczywistość.
